Οι εικόνες από δρόμους που μετατρέπονται σε ποτάμια στην Αθήνα και από μια Μάνδρα που «βουλιάζει» για άλλη μία φορά δεν εκπλήσσουν πλέον κανέναν. Κάθε έντονη βροχή —ακόμη και μέτριας διάρκειας— αρκεί για να παραλύσει ολόκληρες γειτονιές και να ξυπνήσει μνήμες καταστροφών. Η πραγματικότητα είναι ότι τίποτα από όλα αυτά δεν είναι τυχαίο.
Η Αττική διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο περίπου 700 χιλιομέτρων ρεμάτων. Πολλά από αυτά έχουν μπαζωθεί, στενέψει ή εγκιβωτιστεί σε αγωγούς που σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να διαχειριστούν μεγάλους όγκους νερού. Ο Κηφισός, ο Ιλισός και εκατοντάδες μικροί φυσικοί χείμαρροι έχουν μετατραπεί σε τμήματα μιας πόλης που ξέχασε τη φυσική της γεωγραφία.
Όταν το νερό δεν έχει χώρο να κινηθεί, θα βρει τον τρόπο: δρόμοι, υπόγεια, πλατείες και χαμηλές περιοχές γίνονται τα νέα προσωρινά ρεύματα.
Η Αθήνα είναι πλέον μια σχεδόν πλήρως στεγανοποιημένη περιοχή. Άσφαλτος, τσιμέντο και σκληρές επιφάνειες καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του εδάφους, εμποδίζοντας την απορρόφηση του νερού. Το αποτέλεσμα είναι η απότομη επιφανειακή απορροή και η ταχύτατη υπερφόρτωση του δικτύου αποστράγγισης.
Έτσι, μέσα σε λίγα λεπτά, κεντρικοί δρόμοι μπορούν να πλημμυρίσουν, ακόμα κι αν η βροχή δεν είναι ακραία.
Παρά τη σοβαρότητα του προβλήματος, τα αντιπλημμυρικά έργα στην Αττική εκτελούνται συχνά αποσπασματικά, με μεγάλες καθυστερήσεις και χωρίς συνολική στρατηγική σχεδίαση. Ενώ κάθε δήμος προσπαθεί να λύσει το δικό του κομμάτι, η φύση δεν γνωρίζει διοικητικά σύνορα. Το νερό ακολουθεί τη φυσική του πορεία, η οποία συχνά μπλοκάρεται από ανθρώπινες παρεμβάσεις.
Η Μάνδρα αποτελεί πλέον σύμβολο των συνεπειών της λανθασμένης χωροταξίας. Τα ρέματα Σούρες και Αγία Αικατερίνη, που παραδοσιακά αποστράγγιζαν τεράστιες ποσότητες νερού από τις γύρω πλαγιές, έχουν διακοπεί από μπαζώματα, δρόμους, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και αυθαίρετες κατασκευές.
Η φονική πλημμύρα του 2017 ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι το νερό δεν συγχωρεί τέτοιες παρεμβάσεις. Παρ’ όλα αυτά, οι παρεμβάσεις που ακολούθησαν παραμένουν εν μέρει ημιτελείς, με αποτέλεσμα η περιοχή να συνεχίζει να αντιμετωπίζει συχνά πλημμυρικά φαινόμενα.
Η κλιματική αλλαγή πράγματι εντείνει τις καταιγίδες και αυξάνει τη συχνότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων. Όμως οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η κλιματική κρίση δεν δημιουργεί από μόνη της τις καταστροφές — απλώς αποκαλύπτει με τον πιο έντονο τρόπο τις αδυναμίες των υποδομών μας.
Σε μια πόλη με ανοιχτά ρέματα, μελετημένες υποδομές και σεβασμό στη φυσική ροή των υδάτων, οι ζημιές θα ήταν ασύγκριτα μικρότερες.
Το πρόβλημα δεν αφορά μια μόνο κυβέρνηση ή μία δημοτική αρχή. Είναι αποτέλεσμα δεκαετιών παρεμβάσεων που δεν σεβάστηκαν τον φυσικό σχεδιασμό της γης. Η Αθήνα είδε τα ποτάμια της ως «εμπόδια» και η Μάνδρα είδε τα ρέματά της ως «αχρησιμοποίητο χώρο». Οι συνέπειες αυτών των επιλογών μάς ακολουθούν μέχρι σήμερα.
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν τρεις βασικούς άξονες:
Αποκατάσταση ρεμάτων. Όπου είναι δυνατόν, η φυσική τους κοίτη πρέπει να επανέλθει. Αυτό εφαρμόζεται ήδη σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις με σημαντική μείωση πλημμυρών.
Ενιαίος, υπερτοπικός σχεδιασμός αντιπλημμυρικών έργων. Οι υδρολογικές λεκάνες δεν περιορίζονται σε δήμους. Ο σχεδιασμός πρέπει να είναι ενιαίος και επιστημονικός.
Νέες προδιαγραφές αστικών επιφανειών. Διαπερατά υλικά, σύγχρονα συστήματα αποστράγγισης και έξυπνες υποδομές μπορούν να μειώσουν δραστικά την πίεση του δικτύου σε έντονες βροχές.
Η Αθήνα και η Μάνδρα δεν είναι απλώς «θύματα της κακοκαιρίας». Είναι θύματα δεκαετιών λανθασμένων επιλογών που αγνόησαν τον φυσικό τους χαρακτήρα. Κάθε πλημμύρα δεν αποτελεί έκπληξη, αποτελεί υπενθύμιση ενός προβλήματος που παραμένει άλυτο.
Η λύση υπάρχει — και είναι γνωστή. Το ερώτημα πλέον είναι αν θα αποφασίσουμε να την εφαρμόσουμε.
Επιμέλεια – Ανάλυση: Βελιτσίστας Θωμάς
